Cùng với quá trình đổi mới đất nước, phong trào thanh niên đã được đổi mới cả về nội dung lẫn phương thức hoạt động. Hình thức tập hợp thanh niên tham gia phát triển kinh tế - xã hội cũng ngày càng đa dạng, hiệu quả. Đội ngũ Đoàn viên ưu tú giới thiệu cho Đảng ngày càng được nâng cao cả về số lượng và chất lượng. Thông qua các cuộc vận động thanh niên tích cực tham gia xoá đói, giảm nghèo và xây dựng nông thôn mới, trong thanh niên nông thôn; nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh hàng hoá trong thanh niên công nhân; hỗ trợ nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường; rèn luyện nâng cao chất lượng thanh niên nhập ngũ trong lực lượng vũ trang, các tổ chức Đoàn đã đoàn kết tập hợp được đông đảo ĐVTN tham gia vào các phong trào thi đua yêu nước của tuổi trẻ. Có thể khẳng định trong thời kỳ mới, ở bất cứ lĩnh vực, địa bàn nào nhất là các lĩnh vực mới, khó, những địa bàn nóng bỏng thì vai trò của thanh niên, của ĐTNCS Hồ Chí Minh đều được phát huy, không chỉ mang lại lợi ích về kinh tế - xã hội, mà còn có ý nghĩa giáo dục để hình thành một thế hệ thanh niên mới - thế hệ thanh niên cách mạng. Qua các phong trào, số lượng thanh niên gia nhập Đoàn, số lượng Đoàn viên ưu tú giới thiệu cho Đảng, số Đoàn viên ưu tú được kết nạp Đảng ngày càng tăng, năm sau cao hơn năm trước và thường chiếm tỷ lệ trên 50%.

Nếu nǎm 1996 số đoàn viên thanh niên được kết nạp đảng chiếm 48,9% tổng số đảng viên mới được kết nạp trong nǎm và chiếm 21,8% tổng số đoàn viên ưu tú được giới thiệu với Đảng thì nǎm 1997 và 1998, tỉ lệ tương ứng là 48,8% và 33,8%, 51,7% và 49,7%. Trong nhiệm kỳ 2002 – 2007, số đoàn viên ưu tú được kết nạp Đảng ngày càng tăng. Đoàn đã giới thiệu cho Đảng 904.839 đoàn viên ưu tú trong đó có 347.872 đồng chí được kết nạp Đảng, tăng 12,93% so với nhiệm kỳ trước; số đảng  viên mới là đoàn viên chiếm trên 60%  tổng số đảng viên được kết nạp hàng năm. Từ năm 1996 đến nay, từ đoàn đã giới thiệu 2.077.302 đoàn viên ưu tú cho đảng bồi dưỡng kết nạp. Trong đó hơn 1.000.000 đồng chí đã được kết nạp vào Đảng. Một điểm đáng chú ý là số đảng viên trẻ được kết nạp từ học sinh phổ thông trung học, sinh viên, trí thức trẻ có xu hướng tăng nhanh trong những năm gần đây. Điều đó chứng tỏ chất lượng Đoàn viên ưu tú giới thiệu cho Đảng ngày càng cao, thanh niên ngày càng tha thiết với Đảng. Phấn đấu trở thành Đảng viên đang là mục đích, lý tưởng nguyện vọng của thế hệ trẻ hôm nay. Nếu ở thời điểm sau Liên xô và Đông Âu sụp đổ chúng ta hết sức lo lắng về thực trạng phấn đấu vào Đảng của ĐVTN thì vào thời điểm này chúng ta hoàn toàn có cơ sở đặt niềm tin vào lý tưởng và hoài bão của lớp trẻ.

Như vậy, một nửa số đảng viên mới kết nạp là thanh niên. Thực tế này cùng với sự phân tích ở trên cho thấy Đoàn TNCS Hồ Chí Minh là nguồn quan trọng nhất đối với công tác phát triển đảng viên, số đoàn viên vào Đảng ngày càng tǎng, chất lượng đoàn viên ưu tú giới thiệu cho Đảng ngày càng cao. Thanh niên ngày càng tha thiết với Đảng; phấn đấu trở thành đảng viên luôn là mục đích, lý tưởng, nguyện vọng của thế hệ trẻ hôm nay. Nếu vào thời điểm sau Liên Xô và CNXH ở Đông Âu đổ vỡ có những bǎn khoǎn trước việc phấn đấu vào Đảng của thanh niên thì hiện nay hoàn toàn có cơ sở đặt niềm tin vào lý tưởng và hoài bão của lớp trẻ.

Như vậy, chúng ta có thể khẳng định: hơn 10 năm qua, công tác kết nạp đảng viên đã được các cấp uỷ, tổ chức đảng, các cấp bộ Đoàn TNCS Hồ Chí Minh quan tâm, tích cực chỉ đạo và nâng cao thêm một bước trách nhiệm của mỗi đảng viên; các cấp bộ đoàn đã phát huy vai trò chủ động trong việc bồi dưỡng, giáo dục đoàn viên thanh niên phấn đấu vào Đảng. Đây là nguồn lực to lớn, có chất lượng làm cho tổ chức đảng thêm sức mạnh, vừa trẻ hoá đội ngũ của mình, vừa thu hẹp dần số đơn vị cơ sở, thôn, ấp, bản, buôn, làng, trường học, doanh nghiệp... chưa có tổ chức đảng hoặc chưa có đảng viên; tăng cường một bước năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu và bảo đảm sự kế thừa, phát triển liên tục của Đảng.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác phát triển đảng viên nói chung và trong thanh niên nói riêng còn bộc lộ những thiếu sót cả về nhận thức và tổ chức thực hiện. Trước hết là còn không ít cấp uỷ, tổ chức đảng, nhất là tổ chức cơ sở đảng chưa quan tâm đúng mức, chưa tạo điều kiện để tổ chức đoàn hoạt động và tạo môi trường thuận lợi cho đoàn viên thanh niên phấn đấu vào Đảng, thậm chí có nơi còn coi việc bồi dưỡng, giáo dục đoàn viên thanh niên phấn đấu vào Đảng là trách nhiệm của Đoàn Thanh niên. Về phía Đoàn Thanh niên cũng còn một bộ phận tổ chức đoàn chưa phát huy tính chủ động, tích cực; tổ chức tuyên truyền giáo dục đoàn viên thanh niên chưa tốt, nhất là khâu nâng cao giác ngộ về giai cấp, về Đảng cho đoàn viên thanh niên, vì vậy tỷ lệ đoàn viên ưu tú được Đảng xem xét kết nạp còn thấp (mới đạt 33%), chưa đáp ứng yêu cầu đề ra. Do vậy, đến nay trong cả nước còn một số đơn vị cơ sở chưa có tổ chức cơ sở đảng và tổ chức cơ sở đoàn; còn nhiều thôn, ấp, bản, làng, trường học ở vùng sâu, vùng cao, biên giới, vùng dân tộc và doanh nghiệp ngoài quốc doanh, doanh nghiệp liên doanh với nước ngoài chưa có chi bộ đảng, chi đoàn thanh niên, thậm chí có nơi chưa có đảng viên. Tỷ lệ tổ chức cơ sở đảng có quần chúng nhưng trong năm không kết nạp được đảng viên chiếm tới 30%; ở nhiều cơ sở đảng tuổi bình quân của đảng viên còn cao, có đảng bộ xã bình quân tới 49-50 tuổi. Công tác tuyên truyền giáo dục về Đảng và tạo nguồn phát triển đảng viên chưa thường xuyên liên tục; nhận thức về Đảng của đoàn viên thanh niên chưa đầy đủ, sâu sắc; việc thực hiện một số nguyên tắc, thủ tục kết nạp đảng viên của một số tổ chức đảng còn sai sót v.v... Đó là những hạn chế, yếu kém không thể xem thường, đòi hỏi chúng ta phải tìm ra các giải pháp để kiên quyết khắc phục.

Nhiều chi đoàn, đoàn cơ sở trong nhiều nǎm không có đoàn viên được kết nạp đảng; nhiều cơ sở chỉ mới kết nạp đảng đến cán bộ chủ chốt hoặc uỷ viên chấp hành chi đoàn, đoàn cơ sở, chưa kết nạp tới đoàn viên. Đặc biệt, ở nhiều nơi còn tình trạng đoàn viên thanh niên phấn đấu tích cực nhiều nǎm nhưng vẫn chưa được đứng trong hàng ngũ của Đảng gây nên cảm giác cái đích trở thành đảng viên thật xa vời.

Công tác phát triển đảng trong thanh niên còn những hạn chế trên, trước hết là do sự nỗ lực phấn đấu vào Đảng chưa xuyên suốt trong quá trình hoạt động công tác của đông đảo thanh niên. Công tác xây dựng Đảng, phát triển đảng trong Đoàn thanh niên ở nhiều nơi chưa được quán triệt đầy đủ, không có kế hoạch phấn đấu cụ thể, thiếu sự phối hợp giữa Đoàn với các cấp uỷ đảng còn khá phổ biến. Công tác bồi dưỡng, giáo dục lý tưởng, nhận thức về Đảng cho đoàn viên thanh niên của Đoàn thanh niên tiến hành chưa thường xuyên, chưa tác động sâu đến từng đoàn viên, chủ yếu thông qua các đợt giáo dục tập trung; nội dung giáo dục, hình thức tuyên truyền còn nghèo nàn, chưa thật phù hợp với từng đối tượng nên thanh niên tiếp thu còn hạn chế. Nhiều phong trào hoạt động của Đoàn chưa phát triển sâu rộng, chưa được tiến hành thường xuyên ở cơ sở để tạo môi trường cho đông đảo đoàn viên thanh niên phấn đấu, rèn luyện và trưởng thành. Chất lượng sinh hoạt, hoạt động của chi đoàn - nơi gần gũi gắn bó nhất với đoàn viên thanh niên ở nhiều cơ sở còn thấp; ở những nơi tổ chức đoàn cơ sở yếu thường đi liền với tình trạng không có đoàn viên ưu tú để giới thiệu cho Đảng, nhất là ở nông thôn, doanh nghiệp tư nhân, vùng dân tộc, tôn giáo... Đối với trường học, nhiều nǎm trước đây đã không quan tâm phát triển đảng viên là học sinh - sinh viên. Trong quá trình bồi dưỡng, giới thiệu đoàn viên ưu tú cho Đảng, một số cấp bộ đoàn chỉ đạo chưa chặt chẽ, không thực hiện đúng quy trình nên chất lượng đoàn viên ưu tú chưa cao.

Sự quan tâm của một số cấp uỷ đảng tới công tác phát triển đảng mới thể hiện ở những quan điểm, chủ trương chung, còn thiếu kế hoạch, biện pháp cụ thể, đồng bộ để tổ chức thực hiện; chưa có sự chỉ đạo chặt chẽ và phối hợp hiệu quả với Đoàn thanh niên. Việc phân công đảng viên giúp đỡ quần chúng tích cực, nhất là ở nông thôn chưa được coi là biện pháp cần thiết trong công tác phát triển đảng, hiệu quả còn thấp. Tồn tại có tính phổ biến là nhận thức của một số đảng viên và cấp uỷ về tầm quan trọng của công tác phát triển đảng viên trẻ còn chưa đúng mức, còn có những hạn chế trong quan niệm về tuổi tác, thứ bậc, quá trình cống hiến... hoặc yêu cầu tiêu chuẩn cứng nhắc. Nǎng lực làm công tác vận động quần chúng thanh niên của nhiều cấp uỷ và đảng viên còn yếu; không ít cán bộ, đảng viên chưa thật gần gũi hoặc còn ngại tiếp xúc với thanh niên, không tích cực làm công tác phát triển đảng viên trẻ. Một số nơi cán bộ đảng viên còn có tác phong gia trưởng, đánh giá lớp trẻ thiếu khách quan, hạn chế tính tích cực phấn đấu vươn lên của thanh niên. Một bộ phận đảng viên không gương mẫu, thoái hoá, biến chất làm cho một bộ phận đoàn viên thanh niên giảm sút lòng tin đối với Đảng và ý chí phấn đấu vào Đảng. Nhiều cán bộ, đảng viên ít gần gũi, ngại tiếp xúc với thanh niên và đánh giá lớp trẻ thiếu khách quan. Một số đảng viên không gương mẫu, thoái hóa, biến chất, tham nhũng, làm cho một bộ phận đoàn viên thanh niên giảm sút ý chí, nhiệt tình phấn đấu vào Đảng. Bên cạnh đó, một số cơ sở đoàn thiếu chủ động tham mưu cho cấp ủy và chính quyền về tổ chức các phong trào nên không tạo được môi trường cho đoàn viên thanh niên phấn đấu, rèn luyện. Công tác bồi dưỡng, giáo dục lý tưởng, nhận thức về Đảng chưa tác động sâu đến từng thanh niên. Nội dung giáo dục, hình thức vận động còn nghèo nàn, chưa phù hợp với từng khu vực, đối tượng. Một bộ phận thanh niên còn thờ ơ với các hoạt động chính trị - xã hội, thiếu hoài bão, ý chí phấn đấu trở thành đoàn viên, đảng viên.

Trong quá trình bồi dưỡng, giới thiệu đoàn viên ưu tú cho Đảng, một số cấp bộ đoàn chỉ đạo thiếu chặt chẽ, chất lượng giới thiệu chưa cao, nhiều đoàn viên ưu tú chuyển từ năm này qua năm khác vẫn không đủ điều kiện để kết nạp vào Đảng. Thực hiện quy trình giới thiệu đoàn viên ưu tú cho Đảng xem xét, bồi dưỡng, kết nạp chưa đúng; vai trò của ban chấp hành đoàn cơ sở - người bảo đảm thứ nhất chưa được đề cao. Không ít chi đoàn trong nhiều năm không có đoàn viên được kết nạp vào Đảng.

Phát huy những thành tựu của 20 năm đổi mới, đất nước ta tiếp tục phát triển theo đường lối đổi mới, đẩy mạnh CNH, HĐH quyết tâm đến năm 2010 đưa đất nước ta ra khỏi tình trạng kém phát triển và tạo nền tảng để đến năm 2020 cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Để thực hiện nhiệm vụ trọng đại đó, đòi hỏi Đảng phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, toàn diện và xây dựng Đảng ta thật sự vững mạnh cả về chính trị, tư tưởng và tổ chức. Trong đó, việc nâng cao chất lượng công tác phát triển đảng viên theo đúng tiêu chuẩn quy định trong thanh niên, coi trọng chất lượng, không chạy theo số lượng, chú ý những người ưu tú trong công nhân, trí thức, lao động thuộc các thành phần kinh tế, đoàn viên Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, để thường xuyên bổ sung nguồn sinh lực mới cho Đảng có ý nghĩa rất quan trọng. Để làm được điều đó đòi hỏi công tác tham gia xây dựng Đảng của Đoàn cần tập trung thực hiện tốt một số biện pháp sau:

Hành động cách mạng chính là thước đo quá trình nâng cao giác ngộ lý tưởng cách mạng của tuổi trẻ, đồng thời là môi trường thuận lợi nhất cho mỗi đoàn viên thanh niên rèn luyện, phấn đấu trở thành đảng viên. Đồng thời các cấp uỷ, tổ chức đảng cần tin tưởng hơn, mạnh dạn giao nhiệm vụ, tạo điều kiện, cơ hội để tuổi trẻ được cống hiến và trưởng thành.

Hai là, thực hiện nghiêm việc phân loại đoàn viên, bồi dưỡng nâng cao chất lượng ĐVTN tạo nhân tố cho công tác phát triển Đảng viên.

Trong thời kỳ CNH, HĐH đất nước, người đoàn viên trước hết phải là người công dân tốt, người bạn tốt của thanh niên, là tấm gương tốt của thiếu nhi; tiêu biểu cho trí tuệ và bản lĩnh của thế hệ trẻ Việt Nam. Các cơ sở đoàn cần phải tập trung nâng cao chất lượng công tác và phát triển đoàn viên mới. Đổi mới sinh hoạt đoàn, "mềm hoá" các hoạt động, gắn hoạt động đoàn với cuộc sống đời thường của ĐVTN. Đổi mới phương pháp đánh giá phân loại đoàn viên. Đoàn viên ở lĩnh vực, địa bàn công tác phải được giao đảm đương các nhiệm vụ cụ thể và được đánh giá, xếp loại trên cơ sở mức độ hoàn thành các công việc được giao. Đồng thời nâng cao chất lượng đích thực của người đoàn viên ưu tú.

Làm chặt chẽ quy trình phân loại đoàn viên; có kế hoạch phấn đấu hằng nǎm để lựa chọn, bồi dưỡng đội ngũ đoàn viên ưu tú với chất lượng cao, có sự phân công nhiệm vụ và sự giúp đỡ rõ ràng. Xây dựng tiêu chuẩn đoàn viên ưu tú thích hợp với từng khu vực. Tiếp tục tổ chức tốt "Cuộc vận động đoàn viên thanh niên phấn đấu, rèn luyện để trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam". Quan tâm chỉ đạo công tác phát triển đảng viên trẻ trong các trường học, địa bàn nông thôn, trong các doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, vùng dân tộc, tôn giáo.

Trong khi đề nghị các cấp uỷ đảng tǎng cường quan tâm tới công tác phát triển đảng và hằng nǎm có chuyên đề bàn với Đoàn thanh niên cùng cấp, với quan điểm công tác đoàn là bộ phận quan trọng của công tác xây dựng Đảng và phát triển đảng viên trẻ là cung cấp đội ngũ trẻ cho Đảng, các cấp bộ đoàn cần chủ động tham mưu cho các cấp bộ đảng để hằng nǎm có kế hoạch, mục tiêu cụ thể và tổ chức triển khai thực hiện nghiêm túc, chủ động tạo nguồn bồi dưỡng để kết nạp đoàn viên thanh niên vào Đảng, mở các đợt tuyên truyền, bồi dưỡng các kiến thức về Đảng cho đoàn viên thanh niên phù hợp với từng loại đối tượng để đoàn viên thanh niên hiểu, tin và tu dưỡng, rèn luyện, phấn đấu vào Đảng. Trong khi mong muốn các cấp uỷ đảng quan tâm hơn nữa đến lợi ích của thanh niên, tin tưởng, cổ vũ lớp trẻ, bản thân mỗi cán bộ, đoàn viên phải ra sức tu dưỡng, rèn luyện để thật sự có bản lĩnh vững vàng, niềm tin và động lực mạnh mẽ, trong sáng trong phấn đấu và trưởng thành.

Ba là, xây dựng, củng cố cơ sở đoàn, hội vững mạnh.

Đây luôn là yêu cầu bức xúc, đặc biệt là đối với chi đoàn nhằm tạo ra môi trường giáo dục trong một tổ chức có nền nếp, kỷ cương chặt chẽ. Chất lượng chi đoàn phản ánh chất lượng tổ chức đoàn. Xây dựng củng cố tổ chức đoàn vững mạnh về chính trị tư tưởng và tổ chức chính là sự cụ thể hoá quan điểm của Đảng. Vì công tác đoàn là một bộ phận quan trọng của công tác xây dựng Đảng. Phải xây dựng tổ chức đoàn và tổ chức của Hội Liên Hiệp Thanh Niên và Hội Sinh Viên Việt Nam vững mạnh, có khả năng tập hợp đông đảo thanh niên. Đưa thanh niên tình nguyện vào các phong trào cách mạng, để thử thách, rèn luyện, đồng thời tạo cơ hội cho thanh niên tự khẳng định mình. Chỉ những nơi có phong trào mạnh mới có nguồn đoàn viên ưu tú dồi dào giới thiệu cho đảng. Chuyển mạnh hoạt động của đoàn, của Hội tập trung về cơ sở, nhất là các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa để tạo cơ hội cho thanh niên cống hiến và trưởng thành, đồng thời cũng là điều kiện để xây dựng tổ chức đoàn, hội vững mạnh.

Tạo môi trường tổ chức và môi trường thực tiễn tốt cho đoàn viên thanh niên phấn đấu. Tổ chức các phong trào thanh niên rộng lớn, vững chắc, thi đua thực hiện đường lối của Đảng, các chương trình kinh tế - xã hội - quốc phòng an ninh của Nhà nước, lôi cuốn đông đảo đoàn viên thanh niên vào các hoạt động thực tiễn để bồi dưỡng lý tưởng, tạo cơ hội cho thanh niên cống hiến và trưởng thành. Điều quan trọng là phải tạo dựng được các phong trào hành động cách mạng cụ thể ở từng cơ sở; lôi cuốn đông đảo mọi tầng lớp, mọi đối tượng thanh niên tham gia. Xây dựng Đoàn vững mạnh về chính trị, tư tưởng và tổ chức. Thực hiện tốt cuộc vận động "Xây dựng tổ chức cơ sở đoàn vững mạnh", làm cho mỗi tổ chức tế bào của Đoàn thực sự trở thành nơi rèn luyện, phấn đấu hàng ngày của đoàn viên.

Bốn là, đổi mới phương thức hoạt động của Đoàn, nâng cao nhận thức cho Đảng viên, ĐVTN về vai trò của tổ chức Đoàn trong công tác xây dựng Đảng.

Các cấp bộ Đoàn cần chủ động tham mưu cho các cấp uỷ Đảng xây dưng quy chế hoạt động, tạo điều kiện cho cấp uỷ lãnh đạo kiểm tra hoạt động của Đoàn đồng thời trực tiếp tham gia công tác xây dựng Đảng, góp phần xây dựng chính sách để đoàn kết, tập hợp thanh niên. Đoàn TNCS Hồ Chí Minh là tổ chức chính trị - xã hội của những người cộng sản trẻ do Đảng Cộng Sản Việt Nam và Bác Hồ sáng lập và rèn luyện. Điều lệ Đảng Cộng Sản Việt Nam khẳng định: “Cấp uỷ lãnh đạo trực tiếp tổ chức đoàn cùng cấp về phương hướng nhiệm vụ, tư tưởng, tổ chức, cán bộ", có nghĩa là Đảng lãnh đạo toàn diện Đoàn Thanh Niên Cộng Sản Hồ Chí Minh. Điều đó đòi hỏi các cấp uỷ đảng và đảng viên cần nhận thức sâu sắc: Xây dựng Đoàn là xây dựng Đảng trước một bước, là quá trình xây dựng và chuẩn bị đội dự bị tin cậy, bổ sung lực lượng cho Đảng. Trong chương trình công tác định kỳ của mình (tháng, quí, năm, nhiệm kỳ), cấp uỷ Đảng cần có chương trình công tác cụ thể lãnh đạo, chỉ đạo đoàn thanh niên, phân công cấp uỷ viên phụ trách CTTN; chỉ đạo kiểm tra các cấp, các ngành thực hiện các chủ trương về CTTN, trong đó chú trọng kiểm tra công tác phát triển đảng viên, xây dựng qui chế, lề lối làm việc với cấp bộ đoàn và các ngành về CTTN…Đối với mỗi đảng viên cần thống nhất nhận thức công tác thanh vận là trách nhiệm của từng đảng viên, chứ không phải và không chỉ là nhiệm vụ riêng của cấp uỷ viên phụ trách CTTN, hay của Đoàn Thanh Niên Cộng Sản Hồ Chí Minh. Do đó, cùng với việc thực hiện nhiệm vụ của mình, mỗi đảng viên cần đi vào phong trào của tuổi trẻ, tuyên truyền đường lối, chủ trương chính sách của Đảng, nhà nước; sống mẫu mực là tấm gương cho thanh niên noi theo; đồng thời tham gia bồi dưỡng, giới thiệu đoàn viên ưu tú cho Đảng xem xét kết nạp.

Tổ chức Đoàn tham gia xây dựng Đảng những năm đầu thế kỷ XXI đứng trước rất nhiều thời cơ và thách thức. Chúng ta cần tận dụng thời cơ, vượt qua thách thức, đưa CTTN của Đảng nói chung, công tác tham gia xây dựng Đảng của Đoàn nói riêng lên bước phát triển mới, góp phần tích cực xây dựng và bảo vệ Đảng.