VIỆC LÀM CHO LAO ĐỘNG NÔNG THÔN THỜI HỘI NHẬP: THÁCH THỨC VÀ GIẢI PHÁP
03:07
Việt Nam là
một nước có nền kinh tế nông nghiệp, lực lượng lao động tập trung chủ yếu ở nông
thôn. Theo số liệu tổng điều tra dân số năm 2009, 70% dân số nước ta đang sống ở
khu vực nông thôn, lao động nông thôn hiện chiếm 75% tổng lực lượng lao động cả
nước và chủ yếu tập trung sản xuất trong lĩnh vực nông nghiệp đây
là nguồn lao động dồi dào
và tiềm năng, là nơi cung cấp, hậu thuẫn đắc lực cho các khu đô thị và khu công
nghiệp. Giai đoạn 2000-2007, tốc độ tăng trưởng lao động của
cả nước đạt 2,79%, trong đó tốc độ tăng trưởng của lao động nông thôn là 2,18%.
Lao động nông thôn vùng đồng bằng sông Hồng chiếm 22,3%, vùng đồng bằng sông Cửu
Long chiếm 21,5%, Tây Bắc chiếm 3,18% và Tây Nguyên chiếm
5,59%... (1)
Thế
nhưng, tồn tại một thực tế đối với lao động nông thôn hiện nay là thị trường lao
động tại khu vực này chưa thực sự phát triển, nó còn phân mảng, phân tán và sơ
khai, việc áp dụng khoa học kỹ thuật và công nghệ vào sản xuất đưa đến lao động
truyền thống trong nông nghiệp bị dôi dư. Thêm vào đó, hầu hết các thị trường
lao động vẫn chỉ tập trung chủ yếu ở các tỉnh, thành phố có nhiều khu công
nghiệp, khu chế xuất và ở ba vùng kinh tế trọng điểm. Ở vùng nông thôn, vùng
sâu, vùng xa, thị trường lao động lại chưa phát triển nên dẫn đến thực trạng là
nơi thừa, nơi thiếu lao động. Đây cũng chính là hạn chế lớn của lao động nông
thôn làm cho việc khai thác nguồn nhân lực ở đây vẫn còn yếu kém. Ngoài ra, lề
lối làm ăn trong ngành nông nghiệp truyền thống và tình trạng ruộng đất manh
mún, nhỏ lẻ như hiện nay đã hạn chế tính chủ động sáng tạo của người nông dân
trong sản xuất, kinh doanh cũng như khả năng tiếp cận thị trường của người lao
động. Có thể thấy, cung lao động nông thôn dồi dào nhưng chất lượng chưa cao cả
về văn hoá, kỹ năng chuyên môn cũng như hiểu biết về pháp luật và kỹ năng
sống.
Thứ hai, tốc
độ gia tăng nguồn lao động lớn. Mặc dù trong những năm qua, Chính phủ Việt Nam
đã có những biện pháp thiết thực nhằm giảm tốc độ tăng dân số nhưng do nhiều
nguyên nhân như: tốc độ tăng dân số trong quá khứ cao, sự ảnh hưởng của tập tục
phương Đông trọng nam, khinh nữ… nên tốc độ gia tăng nguồn lao động hàng năm của
Việt Nam vào loại cao trên thế giới. Mỗi năm, Việt Nam có từ 1,2-1,5 triệu người
đến tuổi lao động. Bên cạnh đó, trong nền kinh tế hiện đại, xây dựng đồng bộ và
hiện đại hóa hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội là một trong những lợi
thế cạnh tranh quan trọng. Để thu hút đầu tư nước ngoài, tăng sức cạnh tranh của
nền kinh tế, Nhà nước phải thực hiện việc thu hồi đất canh tác nông nghiệp,
chuyển đổi mục đích sử dụng để xây dựng các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu
công nghệ cao, khu đô thị mới và các yếu tố thuộc hệ thống kết cấu hạ tầng kinh
tế-xã hội khác như: đường sá, cầu cống, sân bay, bến cảng… Đây là yêu cầu khách
quan và cấp thiết đối với sự nghiệp phát triển kinh tế đất
nước.
Tuy
nhiên, quá trình thu hồi đất canh tác nông nghiệp đã làm nảy sinh nhiều vấn đề
bức xúc trong đó có vấn đề giải quyết việc làm cho người lao động. Hiện cả nước có 12 triệu hộ gia đình nhưng chỉ có 9,4 triệu hécta
đất sản xuất nông nghiệp, bình quân mỗi hộ chỉ có 0,7- 0,8 hécta và mỗi lao động
là 0,3 hécta, mỗi nhân khẩu là 0,15 hécta (2). Trung bình
mỗi hộ bị thu hồi đất có 1,5 lao động rơi vào tình trạng không có việc làm, và
mỗi hécta đất nông nghiệp bị thu hồi sẽ lấy đi cơ hội làm việc của 13 lao động ở
nông thôn. Việc thu hồi đất nông nghiệp trong 5 năm (2003 - 2008) đã tác động
đến đời sống của trên 627.000 hộ gia đình với khoảng 950.000 lao động và 2,5
triệu nhân khẩu nông nghiệp (3). Có tới 67% số
lao động nông nghiệp bị thu hồi đất vẫn giữ nguyên nghề sản
xuất nông nghiệp; 13% chuyển sang nghề mới và khoảng 20% không có việc làm hoặc
có việc làm nhưng không ổn định (4). Việc làm và
thu nhập của các hộ sống chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp (chiếm tới 60%) là
đối tượng bị tác động lớn nhất sau khi thu hồi đất và gặp nhiều khó khăn trong
tìm kiếm việc làm mới. 53% số hộ có thu nhập giảm so với trước khi
bị thu
hồi đất, chỉ có 13% số hộ có thu nhập tăng hơn
trước (5).
Thách
thức thứ ba là sức cạnh tranh thấp, mức độ cạnh tranh gia tăng, nhiều lao động
đang đứng trước nguy cơ mất việc làm. Với đặc điểm của nền nông nghiệp Việt Nam
là sản xuất nhỏ lẻ, lạc hậu mang tính truyền thống của nền văn minh trồng lúa
nước, người lao động trong lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn không được đào tạo
sâu về nghề nghiệp và trình độ kinh tế, trình độ chuyên môn kỹ thuật. Theo báo
cáo mới đây của Bộ LĐ-TB&XH: Tỉ lệ lao động nông thôn qua đào tạo nghề đến
nay mới đạt 18,7%, còn rất thấp so với bình quân chung của cả nước (25%). Lao
động nông thôn qua đào tạo nghề có sự chênh lệch lớn giữa các vùng kinh tế: Đồng
bằng sông Hồng: 19,4%; Đồng bằng sông Cửu Long 17,9%; trong khi đó, vùng Tây Bắc
chỉ có 8,3%. Mạng lưới cơ sở dạy nghề ở khu vực nông thôn, miền núi, vùng sâu,
xa còn mỏng, quy mô đào tạo nhỏ. Qua thống kê từ cơ sở, đến nay còn 253 huyện
chưa có trung tâm dạy nghề và còn khoảng 31% phòng học, 20,7% nhà xưởng thực
hành của các cơ sở dạy nghề là nhà tạm, nhà cấp 4…(6)
Do
vậy, họ khó có thể thích ứng được với một môi trường cạnh tranh mang tính toàn
cầu. Việt Nam gia nhập WTO, điều này cũng có nghĩa mọi tầng lớp nhân dân lao
động, mọi thành phần kinh tế đều phải chấp nhận sự cạnh tranh trong một môi
trường đầy thử thách khắc nghiệt. Hình ảnh của một nền nông nghiệp manh mún, nhỏ
lẻ, mang tính truyền thống sẽ dần thu hẹp để nhường lại cho mô hình sản xuất
lớn-sản xuất hàng hóa đại trà. Lực lượng lao động nói chung tất yếu bị dôi dư,
trong đó, lực lượng lao động trong nông nghiệp sẽ là chủ yếu. Điều đặc biệt là,
lao động dôi dư trong nông nghiệp thường ở độ tuổi trên 30, khó khăn trong việc
tiếp thu khoa học kỹ thuật và công nghệ để chuyển đổi cơ cấu ngành nghề.
Trước
những thách thức đó, việc tìm ra hướng đi để giải quyết việc làm cho lao động
nông thôn là một vấn đề có tính cấp thiết đòi hỏi chúng ta phải thực hiện đồng
bộ, có hệ thống nhiều giải pháp khác nhau, nhưng trong đó theo chúng tôi thì cần
tập trung vào thực hiện có hiệu quả một số giải pháp cơ bản
sau:
Một
là, đẩy
mạnh xuất khẩu lao động, đây một hướng quan trọng để giải quyết việc làm cho lao
động ở nông thôn hiện nay. Theo số liệu thống kê, hiện nay chúng ta có khoảng
500.000 lao động Việt Nam đang làm việc trên 50 quốc gia và vùng lãnh thổ trên
toàn thế giới (7). Riêng năm
2009 chúng ta đã đưa đi làm việc ở nước ngoài được gần 75.000 lao động, đạt 83%
kế hoạch năm. Năm 2010, nhu cầu tuyển dụng ở tất cả các thị trường đều tăng,
song chỉ tiêu đưa 85.000 lao động Việt Nam ra nước ngoài làm việc là một áp lực
không nhỏ. Thị trường chủ lực của Việt Nam như: Malaysia, Hàn Quốc, Đài Loan vốn
giảm từ 30% - 80% số lượng trong năm 2009 sẽ là một thách thức. Trong số 170
doanh nghiệp XKLĐ, đã có khoảng 60 doanh nghiệp bị thu hồi giấy phép hoặc trả
lại chức năng XKLĐ do hoạt động không hiệu quả. Đây cũng chính là cơ hội cho các
doanh nghiệp mạnh duy trì năng lực, mở rộng thị trường, chuẩn hóa từ khâu đào
tạo đến môi giới, quản lý, không bị “đóng băng” trong thị trường hỗn loạn về phí
dịch vụ (8). Cùng với đó,
người lao động ở nông thôn thường ít vốn, thiếu thông tin và kém hiểu biết. Đó
là những thách thức lớn cho vấn đề xuất khẩu lao động nông thôn trong giai đoạn
hiện nay.
Để giải quyết
vấn đề này, chúng ta cần tập trung vào thực hiện tốt việc thông tin, tuyên
truyền về hoạt động xuất khẩu lao động đến người lao động ở nông thôn, giúp họ
nhận thức và định hướng đúng về cơ hội cũng như những khó khăn, thách thức trong
xuất khẩu lao động; Thành lập và phát huy vai trò của quỹ tín dụng để giúp đỡ
lao động nông thôn tham gia xuất khẩu lao động. Bằng hình thức này, người lao
động ở nông thôn mà đặc biệt là người nghèo mới có cơ hội tham gia xuất khẩu lao
động. Các quỹ tín dụng có thể là ngân sách của Chính phủ, ngân sách của các địa
phương hoặc do những người đã đi xuất khẩu lao động lập ra nhằm giúp đỡ người
lao động tham gia xuất khẩu lao động; Phát huy tinh thần tương thân, tương ái hỗ
trợ và giúp đỡ lẫn nhau giữa những người lao động ở nông thôn trong hoạt động
xuất khẩu lao động; Thành lập các cơ quan tư vấn miễn phí giúp đỡ người lao động
ở nông thôn về thủ tục hành chính và thủ tục tài chính khi tham gia hoạt động
xuất khẩu lao động, khắc phục tình trạng bị lừa bịp và phải chi phí quá cao để
tham gia xuất khẩu lao động.
Hai
là, mở
rộng các hình thức, cơ sở để đào tạo nghề cho lao đông nông
thôn.
Trước yêu cầu
ngày càng cao của thị trường lao động, Đảng, Nhà nước ta có kế hoạch trong giai
đoạn 2011-2015, sẽ đào tạo nghề cho 5,2 triệu lao động nông thôn, trong đó dạy
nghề cho khoảng 4,7 triệu nông dân và đảm bảo khoảng 70% học viên sau khi học
nghề được tạo việc làm, còn lại là 500.000 lượt cán bộ, công chức xã. Sang giai
đoạn 2016-2020, đào tạo nghề cho 6 triệu lao động nông thôn, trong đó 5,5 triệu
người là nông dân (đảm bảo khoảng 80% sau học nghề có việc làm) và 500.000 lượt
người là cán bộ, công chức xã (9).
Lao động nông
thôn không chỉ cần có trình độ chuyên môn và cập nhật kiên thức, ứng dụng khoa
học công nghệ vào nông nghiệp nông thôn để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế
của đất nước mà còn phải có cả kiến thức xã hội, giao tiếp cộng đồng, phát triển
bản thân để có được tác phong làm việc nghiêm túc, tuân thủ kỷ luật lao động và
có tinh thần đồng đội khi làm việc ở bất cứ môi trường nào. Do vậy cần đẩy mạnh
xã hội hóa và đào tạo nghề cho nông dân; ưu tiên đào tạo nghề cho những người
nông dân bị thu hồi đất nông nghiệp để chuyển sang đất công nghiệp, đô
thị.
Ba
là, đẩy
mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông
thôn. Xác định chuyển dịch theo hướng CNH, HĐH nông nghiệp, nông
thôn và xây dựng nền nông nghiệp hàng hoá
lớn.
Để thực hiện
tốt vấn đề này cần tập trung chỉ đạo làm tốt công tác quy hoạch, tổ chức lại sản
xuất phù hợp với điều kiện cụ thể của từng vùng, địa phương; bố trí cơ cấu cây
trồng, vật nuôi theo hướng ổn định diện tích lúa vừa bảo đảm an ninh lượng thực
vừa phục vụ xuất khẩu; hình thành các vùng sản xuất tập trung, chuyên canh lúa
chất lượng cao, vùng chuyên canh cây ăn trái, nuôi trồng thủy sản, hình thành
các trang trại chăn nuôi tập trung, an toàn dịch bệnh. Khuyến khích các thành
phần kinh tế đầu tư phát triển công nghiệp, tiểu, thủ công nghiệp, dịch vụ,
ngành nghề ở nông thôn gắn với sử dụng nguyên liệu và thu hút nhiều lao động tại
chỗ nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động nông
thôn.
Tiếp
tục đổi mới và xây dựng các hình thức tổ chức sản xuất, dịch vụ có hiệu quả ở
nông thôn. Khuyến khích, tạo điều kiện cho người dân tham gia phát triển các
loại hình hợp tác sản xuất kinh doanh; xây dựng mô hình doanh nghiệp nông nghiệp
thích hợp gắn với liên kết hoặc tích tụ ruộng đất để hình thành vùng sản xuất
hàng hóa lớn, tạo điều kiện đưa công nghiệp vào phục vụ nông nghiệp. Tổ chức tốt
các hoạt động dịch vụ phục vụ nông nghiệp, nông thôn và tiêu thụ nông sản;
khuyến khích mở rộng các hình thức liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản hàng
hóa; tiếp tục hỗ trợ, tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế phát triển, nhất
là các hợp tác xã, tổ hợp, trang trại. Tiếp nhận, chuyển giao và ứng dụng tiến
bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ vào sản xuất, đầu tư nâng cao chất lượng công
tác khuyến nông, khuyến ngư... nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, khả năng
cạnh tranh của nông sản hàng hóa, góp phần nâng cao thu nhập của người
dân.
Bốn
là, cải
tiến và đổi mới cơ chế huy động vốn, sử dụng và quản lý vốn đầu
tư. Một mặt tăng
tỷ lệ đầu tư từ ngân sách nhưng chủ yếu cho kết cấu hạ tầng cho nông nghiệp nông
thôn. Có cơ chế và chính sách phù hợp như chính sách miễn giảm thuế, chính sách
tín dụng..., để kêu gọi khuyến khích đầu tư từ nhiều nguồn vốn khác nhau vào
nông nghiệp nông thôn, đặc biệt là nguồn vốn FDI vẫn là nguồn vốn quan trọng để
thúc đẩy sự phát triển và chuyển giao công nghệ trong ngành nông -lâm- thuỷ sản.
Đồng thời, thúc đẩy sự hoạt động của hệ thống tài chính ngân hàng vào khu vực
thị trường nông thôn, nơi tỷ lệ rủi ro cao. Tạo ra những thuận lợi nhất để nông
dân có thể tiếp cận với các nguồn tài chính. Đẩy nhanh việc cổ phần hoá, hình
thành thị trường vốn và vận hành tốt loại thị trường này nhằm nhanh chóng huy
động vốn và di chuyển vốn dễ dàng giữa các khu vực, các ngành kinh tế từ đó tạo
vốn cho khu vực nông thôn. Tăng nguồn vốn trung hạn và dài hạn hỗ trợ cho nhân
dân, đặc biệt với nông dân trong quá trình tạo việc làm và chuyển đổi cơ cấu
kinh tế ở nông thôn.
Ngoài ra, cần
đầu tư nhiều hơn cả về cán bộ kỹ thuật lẫn đầu tư vật chất để công tác chuyển
giao kỹ thuật tới người nông dân đạt hiệu quả cao nhất. Bên cạnh đó, cần có
chính sách quy hoạch hợp lý về cây, con giống và tạo được các thị trường nông
sản hàng hóa có giá trị trên khắp khu vực nông thôn. Đối với vùng sâu, vùng xa
Nhà nước nên có chính sách thu mua hợp lý, tránh tình trạng thay đổi cây trồng,
vật nuôi một cách tự phát, ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của người lao động.
Đặc biệt, đối với thị trường cây công nghiệp và cây ăn quả thất thường như cà
phê, hồ tiêu, vải,… Ưu tiên đầu tư xây dựng các công trình hạ tầng cơ sở ở nông
thôn như: giao thông nông thôn, thủy lợi với mục tiêu tạo việc làm và thu nhập
tại chỗ cho người dân.
TÀI LIỆU THAM
KHẢO
(1). Phương
Lan, Dạy nghề cho lao động
nông thôn: Góp phần chuyển dịch cơ cấu lao động, Báo
điện tử - Thời báo Kinh tế Việt Nam, số ra ngày 4/9/2009.
(2), (4). Mai
Thành, Về chuyển đổi cơ cấu
lao động nông thôn sau thu hồi đất, Tạp chí cộng sản, Số 15 (183) năm
2009.
(3). Đắc
Kiên, Thu
hồi đất nông nghiệp trong 5 năm (2003-2008), Giadinh.net.vn
- Báo điện tử của Báo Gia đình và Xã hội, Tổng cục Dân số - Kế hoạch hóa gia
đình, Bộ Y tế, số ra ngày 19/5/2009.
(5). Huyền
Ngân, Hàng triệu lao động bị
ảnh hưởng bởi thu hồi đất, Báo
điện tử - Thời báo Kinh tế Việt Nam, số ra ngày 15/6/2009.
(6).
N.Lan, Lao động nông thôn qua
đào tạo nghề mới đạt 18,7%,
Báo Lao Động, số 69, ra
ngày 30/03/2009.
(7). Hà
Phong, Lao động nữ đi làm
việc ở nước ngoài: Cần được tăng quyền năng, Hànộimới Online, số ra ngày
15/03/2010.
(8). Nguyễn
Bay, Thị
trường xuất khẩu lao động: Cơ hội mới - áp lực mới, Báo
Phụ Nữ Online, số ra ngày 2/3/2010.
(9). Phúc
Hậu, Dạy nghề cho lao động
nông thôn: Chưa định được nghề cụ thể, Báo Sài Gòn giải
phóng Online, số ra ngày 04/02/2010.